fa اثر تسهیل بوته‌های مرتعی گون و درمنه بر تنوع گونه‌ای گیاهی در امتداد گرادیان چرای دام عمومى General پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">گونه‌های خاردار و اسانس‌دار موجود در مرتع می‌توانند نقش مهمی در حفاظت از تنوع زیستی گیاهان مرتعی بر عهده داشته باشند، اما در مورد نقش این بوته‌ها در سطوح مختلف چرای دام پژوهش‌های کمتری انجام شده است. در این پژوهش، اثر تسهیل بوته‌های خاردار گون (Astragalus chrysostachys Boiss.) و بوته‌های اسانس‌دار درمنه (Artemisia kopetdaghensis (Poljakov) Y.R.Ling) بر تنوع گونه‌ای بررسی شد. پنج سایت با شدت چرای بسیار کم تا خیلی شدید در مراتع بهارکیش قوچان در اردیبهشت ماه سال 1396 انتخاب شد. در هر سایت، 30 پلات زوجی در زیراشکوب گونه‌های پرستار و فضای باز مجاور آنها مستقر، و تعداد، فراوانی و درصد پوشش گونه‌های گیاهی ثبت شد. با افزایش شدت چرا شاخص‌های تنوع گونه‌ای در زیراشکوب و فضای باز کاهش یافت، ولی تنوع و غنای زیراشکوب همواره بیشتر از فضای باز بود. در اغلب شدت‌های چرا، تنوع زیراشکوب درمنه بیشتر از گون بود، اما تحت چرای بسیار شدید، اثر حفاظتی درمنه به‌شدت کاهش یافت و اثر تسهیل گون پایدار ماند. در‌نتیجه‌ در مناطق دارای چرای شدید (محل اتراق دام‌ها) گونه‌های بوته‌ای اسانس دار(درمنه) نیز در اثر چرای دام آسیب می‌بینند و گونه‌های بوته‌ای خاردار (گون و کلاه میرحسن) ممکن است اثر پرستاری خود را تا حد زیادی حفظ کنند.</div> <div style="text-align: justify;">Spiny and aromatic species in rangelands can play important role in the conservation of plant species in rangelands; however, few studies&nbsp; have been done on the role of these plants under different levels of livestock grazing. In this research, the facilitation effects of spiny (<em>Astragalus chrysostachys</em> Boiss) and aromatic (<em>Artemisia kopetdaghensis </em>(Poljakov) Y.R.Ling) shrubs were studied on species diversity along a grazing gradient. In 2017, five sites were selected in Baharkish rangelands, Quchan, where the livestock grazing varied from low to very intense. In each site, 30 twin plots were established under a canopy of the nurse shrubs and their nearby open spaces. Density, frequency and canopy cover of all plants were measured within the plots. Species diversity were reduced by increasing the grazing intensity, but it was consistently higher under canopy. In the highest grazing intensities, species diversity was higher under the canopy of <em>Artemisia</em> than <em>Astragalus</em>; however, opposite results were found under the high grazing intensity. In conclusion, in the areas of high grazing (livestock rest points), the aromatic species (<em>Artemisia</em>) may not be protected against livestock grazing, and spiny shrubs (<em>Astregalus</em> and <em>Acantholimon</em>) may still maintain their nursing effects.</div> &nbsp; گونه پرستار, بوته‌های مرتعی, زیراشکوب, شاخص‌های تنوع Nurse species, Rangeland shrubs, Understory, Diversity indices 17 29 http://ijae.iut.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-453-3&slc_lang=fa&sid=1 F. Mohammadabadi فاطمه محمدآبادی f.mohammadabadi94@gmail.com No Department of Range & Watershed Management, Ferdowsi University of Mashhad دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست دانشگاه فردوسی مشهد M. Farzam محمد فرزام mjankju@um.ac.ir Yes Department of Range & Watershed Management, Ferdowsi University of Mashhad دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست، دانشگاه فردوسی مشهد H. Ejtehadi حمید اجتهادی hejtehadi@um.ac.ir No Department of Biology, Faculty of Sciences, Ferdowsi University of Mashhad گروه زیست شناسی، دانشکده علوم، دانشگاه فردوسی مشهد